nirukta-nirukti alankara(निरुक्त-निरुक्ति)
1. Dandin: Kavyadarsa, Paricchedas 1 & 2 (6th-7th century)
2. Bhamaha: Kavyalamkara (7th century)
3. Udbhata: Kavyalamkarasarasamgraha (c. 776-807 AD) and 4. Induraja’s Laghuvrtti
5. Anandavardhana: Dhvanyaloka (820-890)
6. Abhinavagupta’s Locana (950 – 1020) and 7. Ramasaraka’s Balapriya (modern published in 1940)
8. Kuntaka: Vakroktijivita, with auto-commentary (950-1050)
9. Mammata: Kavyaprakasa (11th century)
10. Mammata: Kavyaprakasa [Karikavali]
11. Vamanacarya Ramabhatta Jhalakikar’s Balabodhini commentary
12. Nagesh Bhatta: Udyota commentary on kavyaprakasha (18th century)
13. Govinda Thakkura: Pradipa commentary on kavyaprakasha (1400-1500)
14. Baidyanatha Tatsat: prabha commentary on kavyaprakasha
15. Bhimsena Dikshita – sudhasagar commentary on Kavyaprakasha
16. Rajasekhara: Kavyamimamsa (10th century)
17. Rudrabhatta: Srngaratilaka (1000 AD)
18. Ruyyaka [Rajanaka]: Alamkarasarvasva, Sutras 1-34 (1150)
19. Jayaratha’s Vimarsini ((1150-1200 AD)
20. Vidyacakravartin’s Samjivani
#<उद्भिन्नवस्तुनिगूहनं व्याजोक्तिः । । ऱुआस्स्_७६ । ।>#
कुतश्चिन्निमित्तात्प्रकाश्यास्यगूढवस्तुनो व्याजवचसा निगूहनं व्याजोक्तिः ।
व्याचष्टे-यत्र निगूढमित्यादि ।
वःस्वन्तरप्रक्षेपेति निरुक्तिः ।
शैलेन्द्रेति ।
प्रतिपाद्यमाना दीयमाना ।
आदिशब्दात्स्तम्भवेपथू ।
विधिव्यसङ्गः क्रियाशक्तिः ।
शैलान्तःपुरेण मातृमण्डलेन गाणैश्च दृष्टः ।
योजयति-अत्र रोमाञ्चेति ।
असामञ्जस्यं शमयितुमाह-यद्यपीत्यादि ।
अपलापमात्रं चिन्तयेति सस्मितस्वकथनात्पुनः प्रकाशनं लक्षणतयान चिन्तनीयमिति भावः ।
उल्लेख उट्टङ्कनं ।
अव्यासिमाशङ्कते-नन्वपह्नुतीति ।
उत्तरः प्रकारः अपह्ववाय सादृश्यं इत्येवमात्मकः ।
परिहरति-सत्यमिति ।
तत्र तथोक्तिः उद्भटसिद्धान्ताश्रयेण ।
तन्मते व्यजोस्त्यनुपवर्णानात्तथापह्नुतिसम्भवः ।
इह तु व्याजोक्त्युपवर्णनात्सोऽपह्नुति प्रकार एव नास्तीत्येकैवापह्नुतः ।
अत इयं व्याजोक्तिरेव ।
व्याजोक्तिर्त्र्याजवचनेनोद्भिन्नस्य निगूहनं ।
अपह्नवाय सादृश्यं इष्टा नापह्नुतिर्यतः । ।
#<समृद्धि मद्धस्तुवर्णनमुदात्तं । । ऱुआस्स्_८० । ।>#
समृद्धिमतो वस्तुनः कविप्रतिभोत्थापितैश्चर्य वर्णनमुदात्तालङ्कारः ।
ससङ्गतिकं व्याचष्टे-स्वभावोक्तावित्यादिना ।
यथावस्थितत्वं लौकिकत्वं ।
आरोपितत्वं ककविकल्पितत्वं ।
अव(सरः) प्रात्पिः ।
ऐश्वर्यलक्षितमिति लक्ष्यपदनिरुक्तिः ।
मुक्ताः केलीति-विसूत्रता छ्रिन्नसूत्रता ।
संमार्जनीभिः प्राङ्काणासीम्नि कृताः यत्कर्षन्तीति वाक्यार्थपरामर्शः ।
यदेतत्कर्षणं तत्त्यागलीलायितमित्यर्थः ।
उदात्तं तु समृद्धस्य वस्तुनः कविवर्णनं ।
#<औपम्यस्य गम्यत्वे पदार्थगतत्वेन प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां वा समानधर्माभिसम्बन्धे तुल्ययोगिता । । ऱुआस्स्_२३ । ।>#
औपम्यस्य गम्यत्वे पदार्थगतत्वेनेत्यधिकारद्वयम्, अन्यत्तु लक्षणं व्याचष्टे-इवाद्यप्रयोग इत्यादि ।
प्राकरणिकानामप्राकरणिकानां वेति विषयद्वयं ।
गुणक्रिया चेति धर्मद्वयं ।
अत श्चातुर्विध्यमनुसन्धेयं ।
प्राकरणिकेषु गुणाभैसंबन्धः, क्रियाभिसम्बन्धश्च ।
अप्राकरणिकेषु तथेति ।
समानगुण क्रियासंबन्धो हि तुल्ययोगि(ता) ।
तामिमां निरुक्तिमाविष्करोति-अन्वितार्थेति ।
अन्वितार्था अन्वर्था ।
सज्जेति ।
तामिमां निरुक्तिमाविष्करोति-अन्वितार्थेति ।
अन्वितार्था अन्वर्था ।
सज्जेति ।
दिनानि सज्जानामातपत्राणां प्रकरैरञ्चितानि ।
पद्मानि तु सज्जातानां सुजातानां पत्राणां ।
21. Jayadeva [alias Piyusavarsa]: Candraloka (1200 AD)
निरुक्तं स्यान्निर्वचनं नाम्नः सत्यं तथानृतम् ।
ईदृशैश्चरितै राजन्सत्यं दोषाकरो भवान् । । ३.६ । ।
22. Visvanatha kaviraja: Sahityadarpana ) (1384 AD)
#<पूर्वसिद्धार्थकथनं निरुक्तिरिति कीर्त्यते ।>#
यथा वेण्याम्—”निहताशेषकौरव्यः—”इत्यादि ।
(३७९ पृ.)
#<दिष्टोपदिष्टे च गुणातिपातातिशयौ तथा ।
विशेषणनिरुक्ती च सिद्धिभ्रशविपर्ययौ । । सूत्र ६.१७३ । ।>#
23. Mahesvarabhatta’s Vijnapriya and 24. Anantadasa’s Locana (1400)
#<पूर्वसिद्धार्थकथनं निरुक्तिरिति कीर्त्यते ।>#
यथा वेण्याम्—”निहताशेषकौरव्यः—”इत्यादि ।
(३७९ पृ.)
************* टीका *************
#<विज्ञप्रियाः>#
(वि, ज) निरुक्त्याख्यं लक्षणमाह—पूर्वसिद्धेति ।
स्वयं पूर्वकृतार्थकथनमित्यर्थः ।
निहतेति ।
प्रतिज्ञाहेतुसम्भवरूपस्य विमर्शसन्ध्यङ्गस्य अपीदमुदाहरणमुपाधिभेदाताविरुद्धं ।
********** टीका संपूर्णा **********
25. Visvesvara Kavicandra: Camatkaracandrika (1400)
26. Vidyadhara: ekavali (14th century) and 27. Mallinatha Suri: Tarala commentary on Vidyadhara’s Ekavali (1350-1450 CE.)
28. Simhabhupala: Rasarnavasudhakara (1400-1500)
पदोच्चयस्तुल्यतर्को विचारस्तद्विपर्ययः ।
गुणातिपातोऽ तिशयो निरुक्तं गुणकीर्तनं । ।३.१०० । ।
विशेषः कीर्त्यते यत्र ज्ञेयः सोऽ तिशयो बुधैः ।
निरुक्तिर्निरवद्योक्तिर्नामान्यर्थप्रसिद्धये । ।३.११६ । ।
29. Vamana: Kavyalamkarasutra, with Vrtti (1400-1500)
30. Rupa Gosvamin: Natakacandrika (1489–1564)
गुणातिपातोऽतिशयो निरुक्तं गुणकीर्तनं ।
गर्हणानुनयौ भ्रंशो लेशः क्षोभो मनोरथः । । १५२ । ।
अथ निरुक्तं
निरुक्तं निरवद्योक्तिर्नामान्यर्थप्रसिद्धये । । १७२ । ।
यथा प्रथमे कृष्णः (चन्द्रावलीं आसाद्य सानन्दम्)
नीतस्तन्वि मुखेन ते परिभवं भ्रूक्षेपैविक्रीडया
बिभ्यद्विष्णुपदं जगाम शरणं तत्राप्यधैर्यं गतः ।
आसाद्य द्विजराजितां विजयिनः सेवार्थं अस्योज्ज्वलच्
चन्द्रोऽयं द्विजराजतापदं अगात्तेनासि चन्द्रावली । । (१.४०)
अत्र चन्द्रावली नाम निरुक्तं ।
31. Rupa Gosvamin: Ujjvalanilamani (1489–1564)
32. Apayya dikshit: kuvalayananda (1535)
33. Kavi Karnapura: Alankarakaustubha (around 1550)
34. BAladeva VidyabhuShaNa: kavyakaustubha (around 1550)
35. Jagannatha Panditaraja: Rasagangadhara, Anana 1 (17th century)
36. Krishna brahmatantra Parakala Swami: Alankaramanihara (1917)
37. Vagbhatalankara
38. Alankarashekhara
39. Alankara adhyaya agni purana
40. Bharata – nATyashAstra
भावाश्चैव कथं प्रोक्ताः किं वा ते भावयन्त्यपि ।
संग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं चैव तत्वतः । । ६.३ । ।
तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः ।
प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं रसभावविकल्पनम् । । ६.४ । ।
अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तपोधनाः ।
संग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं च यथाक्रमम् । । ६.५ । ।
स्थापितोऽर्थो भवेद्यत्र समासेनार्थासूचकः ।
धात्वर्थवचनेनेह निरुक्तं तत्प्रचक्षते । । ६.१३ । ।
विभूषणं चाक्षरसंहतिश्च शोभाभिमानौ गुणकीर्तनं च ।
प्रोत्साहनोदाहरणे निरुक्तं गुणानुवादोऽतिशयश्च हेतुः । । १६.१ । ।
निरुक्तं द्विविधं प्रोक्तं तथ्यं चातथ्यमेव वा ।
सिद्धिप्रसाधितं तथ्यमतथ्यं चाप्रसाधितम् । । १६.१३ । ।
निरवद्यस्य वाक्यस्य पूर्वोक्तार्थप्रसिद्धये ।
यदुच्यते तु वचनं निरुक्तं तदुदाहृतम् । । १६.१४६ । ।
41. Bhatti – rAvaNavadham
